12

 Allah dedi: Sana emrettiğim zaman seni secde etmekten ne men etti? (İblis) dedi: Ben ondan hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu çamurdan yarattın.

"Kâle mâ meneake eüa tescüde” en tescüde demektir, lâ zâittir, liella yaleme'de olduğu gibi. Başına geçtiği fiili te'kit için getirilmiştir ve azarlamayı gerektiren şeyin secdeyi terk etmek olduğunu vurgulamaktadır.

Şöyle de denilmiştir: Bir şeyden men edilen kimse aksini yapmak zorundadır, sanki: Seni secde etmemeye ne zorladı denilmiştir?

"Sana emrettiğim zaman” bu da mutlak emrin derhal vücup için olduğunu göstermektedir.

"Ben ondan hayırlıyım, dedi". Bu da mana bakımından cevaptır, yani söz başıdır; kendi gibisinin Âdem gibisine secde etmekle memur olmasını yadırgamaktadır. Sanki şöyle denilmiştir: Mani şudur ki, ben ondan daha hayırlıyım; üstün olanın da alttakine secde etmesi hoş olmaz. Böyle emredilmesi nasıl hoş olur? Böylece tekebbürü ilk adet eden o oldu, aklına dayanarak güzel ve çirkini iddia eden o oldu.

"Beni ateşten yarattın, onu çamurdan yarattın” bu da ondan üstün olduğunun gerekçesidir. Bu konuda yanılmıştır; çünkü faziletin esas madde itibarı ile olduğunu görmüş, yapan itibariyle olandan gaflet etmiştir. Nitekim Allahü teâlâ:

"İki elimle yarattığım şeye secde etmekten seni ne men etti?” (Sad: 75) buyurmuştur. Yani vasıtasız olarak demektir. Ve İblis şekil itibarı ile olandan da gaflet etmiştir; nitekim Allahü teâlâ ona da:

"Ben ona kendi ruhumdan üfledim; ona secdeye kapanın” (Hicr:29) buyurmuştur. Gaye itibarı ile olandan da gaflet etmiştir ki, işin esası odur. Bunun içindir ki, onlardan daha âlim olduğunu ve onda başkalarında olmayan özellikler bulunduğunu açıklayarak secde etmelerini emretmiştir. Âyet maddenin sonunda bozulacağım ve şeytanların da maddelerden mürekkep cisimler olduğunu göstermektedir. Belki insanın topraktan ve şeytanın ateşten yaratılması ağır basan madde tarafları itibarı iledir.