3

 Allah ve Resûlünden hacc-ı ekber günü insanlara duyurudur: Şüphesiz Allah, ve Resûlü müşriklerden uzaktır. Eğer tevbe ederseniz o, sizin için daha hayırlıdır. Eğer yüz çevirirseniz, bilin ki, siz Allah'ı aciz bırakamazsınız. Kâfirleri acıklı bir azapla müjdele.

"Ve ezanün minallahi” ezan i'lâm (bildirme) manasınadır, feal veznindedir, if'al manasınadır; eman ve ata gibi, Merfuluğu da her iki mülahazaya göre beraetün lâfzının ref'i gibidir. (En büyük hac gününde) yani bayram gününde demektir. Çünkü hac ve büyük kısmı onda tamamlanmıştır, bir de bildiri o günde idi. Ayrıca aleyhis-salâtü ves-selâm Efendimiz veda haccında kurban günü cemrelerin yanında durdu: Bu, en büyük hac günüdür, dedi. Arefe günü olduğu da söylenmiştir. Çünkü aleyhissselam Efendimiz: Hac arefedir, buyurmuştur. Haccı en büyüğü diye nitelemesi, umrenin de küçük hac olmasındandır.

Yahut haçtan murat edilenin o gün yapılan işler olmasındandır. Çünkü o, kalan işlerden daha çoktur.

Ya da o haçta Müslümanlar ve müşrikler toplanmışlar ve bayramları ehl-i kitabın bayramlarına denk gelmişti.

Ya da o günde Müslümanların izzeti ve müşriklerin zilleti görülmüştü.

"Ennallahe” bienallahe demektir.

"Allah müşriklerden uzaktır” yani andlaşmalarından demektir,

"ve Resûlünü” da "beriün"de saklı zamire ya da "enne"nin isminin mahalline atfen merfû’dur. Bu ezanı kavl yerine koyarak kesre ile inne okuyanlara göredir.

"Enne"nin ismine atfen ya da vâv'ı maa manasına alarak nasb ile de okunmuştur, tekrar da yoktur. Çünkü beraetün minallahi beraetin varlığını haber vermektedir, bu (ezanun) ise bunu bildirmenin vâcip olduğunu haber vermektedir. Bunun içindir ki, insanlarla ilişkilendirilmiş, andlaşma yapanlara özgü kılınmamıştır.

"Eğer tevbe ederseniz” küfürden ve anlaşmayı bozmaktan "o” tevbe "sizin için daha hayırlıdır. Eğer yüz çevirirseniz” tevbeden ya da İslâm'a yan çizmek ve ahde vefa etmekten dönmede sebat ederseniz "bilin ki, siz Allah'ı aciz bırakamazsınız” aramasından kurtulamazsınız, kaçmakla da onu dünyada aciz bırakamazsınız.

"Kâfirleri acıklı bir azapla müjdele” âhirette.