4

 Yerde komşu kıtalar; üzüm bağları, ekinler, çatallı ve çatalsız hurmabklar vardır ki, hepsi bir su ile sulanır. Meyvelerinde bazısını bazısına üstün kılıyoruz. Şüphesiz bunda aklını çalıştıran bir topluluk için elbette deliller vardır.

"Yerde komşu kıtalar vardır” bazısı hoş, bazısı çorak, bazısı yumuşak, bazısı sert, bazısı ziraata elverişli, ağaç dikmeğe değil, bazısı da tersinedir. Eğer fiillerini istediği şekilde yapan güçlü biri olmasa idi böyle olmazdı. Çünkü bu parçalar toprak niteliğinde, sonucunda ve gökle ilgili arız olan şeyler hususunda ortaktır. Zira nispet ve konumları birbiri ile tam ve müşterektir. (Üzüm bağları ekinler hurmalıklar vardır) içinde çeşitli ağaçlar ve ekin bulunan bostanlar vardır. Zer'in tekilliği aslında mastar olmasındandır. İbn Kesîr, Ebû Amr, Ya'kûb ve Hafs ref ile ve "cennatün"e atfen Merfû' olarak "ve zer'un ve nahilün” okumuşlardır.

"Sınvanün” kökü bir hurma ağaçları (çatallı) "ve çatalsız” kökleri ayrı ayrı. Hafs zam ile (sunvan) okumuştur ki, bu da Temim lehçesidir, kunv'un çoğulu kunvan gibi.

"Hepsi bir su ile sulanır. Meyvelerinde bazısını bazısına üstün kılıyoruz” şekil, miktar, koku ve tat gibi. Bu da yukarıdaki gibi hikmet sâhibi bir Yaratıcıyı gösterir. Çünkü asıl ve sebeplerin birliğine rağmen farklı oluşları ancak böyle özellik vermeye gücü yeten hikmet sâhibi birinin varlığı ile olur. İbn Âmir, Âsım ve Ya'kûb te'vili mâ zükir itibarı ile müzekker olarak (yuska) okumuşlardır. Hamze ile Kisâî "yüdebbirül emre"ye mutabık olması için ye ile "yufassılu” okumuşlardır.

"Şüphesiz bunda aklını çalıştıran bir topluluk için elbette deliller vardır” düşünerek akıllarını çalıştıranlar için.