61

Eğer Allah insanları zulümleri sebebiyle sorumlu tutsa idi, yeryüzünde bir canlı bırakmazdı. Ancak onları belli bir süreye kadar tehir ediyor. Ecelleri geldiği zaman bir saat geri kalmazlar, ileri de gitmezler.

"Eğer Allah insanları zulümleri sebebiyle sorumlu tutsa idi” küfür ve isyanları ile "onun üzerinde bırakmazdı” yeryüzünde, zikri geçmediği hâlde onu zamirle ifade etmesi insanların veya canlıların ona delâlet etmesindendir. (Bir canlı) zulümlerinin uğursuzluğu yüzünden hiçbir canlı bırakmazdı. İbn Mes'ud radıyallahü anh şöyle buyurmuştur: Âdemoğlunun günahı veyahut bir hayvanın zulmü yüzünden neredeyse deliğindeki bokböceği helâk olur.

Şöyle de denilmiştir: Eğer babalar inkârları yüzünden helâk olsalardı, oğullar olmazdı.

"Ancak onları belli bir süreye kadar tehir ediyor” ömürleri için belirlediği veya azapları için tesbit ettiği süreye kadar erteliyor ki, doğup çoğalsınlar.

"Ecelleri geldiği zaman bir saat geri kalmazlar, ileri de gitmezler” bilâkis o zaman kesin olarak helâk olurlar ve azâp edilirler. Bütün insanlardan ve onlara zulüm isnadından hepsinin, hatta Peygamberlerin bile zâlim olmaları lâzım gelmez. Allah'ın salât ve selamı onların üzerine olsun. Çünkü aralarında yayıldığı kimseleri ve çoğunluğu murat etmek câizdir.