24

"Meğerki Allah dileye, de” Allah'tan Nebisini tedip şeklinde mendir, çünkü Yahûdîler, Kureyş'e: Ona ruhtan, Ashâb-ı Kehf'ten ve Zülkarneyn'den sorun, dediler. Onlar da sordular, o da: Yarın gelin, size haber vereyim, dedi. İnşallah demedi, bu sebeple vahiy on küsur gün gecikti. Bu da kendisine zor geldi, Kureyş de onu yalanladılar. İstisna (inşallah) nehiydendir yani yapacağım diye karar verdiğin bir şey için, inşallah demedikçe yapacağım, deme. Hep onun dilemesine bağla ya da dileyeceği yani sana izin vereceği vakte bağla. İstisnanın faiül'üne (yapacağım kavline) bağlanması câiz değildir; çünkü Allah'ın dilemesini işe bağlayıp da sonra inşallah demek yahut fiili aşarak öne çıkan dilemesini istisna etmek yasağa uygun değildir (o zaman, ben yapacağım,levki Allah dilesin olur ki, doğru değildir).

"Rabbini hatırla” Rabbinin dilemesini hatırla ve: İnşallah (Allah dilerse) de. Nitekim

rivâyete göre bu kayıt inince Efendimiz aleyhis-salâtü ves-selâm: İnşallah, buyurmuştur.

"Unuttuğun zaman” unutma gibi bir kusur olur da sonra hatırlarsan. İbn Abbâs'tan rivâyet edilmiştir: Yeminini bozmadıkça ister ki, bir sene sonra inşallah, desin. Bunun içindir ki, sonradan inşallah demeyi câiz görmüştür, Fakihlerin çoğunluğu ise bunu kabul etmez; zira böyle bir şey lursa ne borç ikrarı ne boşama ne de köle azat etme diye bir şey kalmaz ve yalanla doğru birbirine karışır. Ne Âyette ne de haberde geçmiş sözden istisna yapılacağına dâir bir işâret yoktur; bilâkis ondan anlaşıldığı gibi sonradan olacak şeye inşallah denir. Mananın şöyle olması da câizdir: İnşallah demeyi unuttuğun zaman tesbih ve istiğfar ederek Rabbini hatırla. Bu da bunlara teşvik olur.

Ya da Rabbinin bazı emrini terk ettiğin zaman Rabbini ve azabını hatırla ki, kaçırdığını telâfi edesin ya da unutma durumu vaki olduğu zaman onu hatırla ki, unutulan şeyi sana hatırlatsın.

Ve:” Umarım, Rabbim beni, bundan daha doğru olana ulaştırır” de. Peygamberliğimi Ashâb-ı Kehfin haberinden daha çok gösterecek ve ona delâlet edecek şeyi bana gösterir, de. Ve de ondan daha büyüğünü de göstermiştir, Meselâ çok eski zamanlarda geçen peygamberlerin kıssaları, gaybe ait haberler ve kıyâmete kadar olacak hadiseleri haber vermesi gibi.

Ya da” umulur ki, bana unutulandan daha hayırlısını gösterir” de.