44

Yoksa gerçekten çoklarının işittiklerini yahut akıllarını çalıştıracaklarını mı sanıyorsun? Onlar ancak hayvanlar gibidirler, hatta onlar yolca daha sapıktırlar.

"Yoksa gerçekten çoklarının işiteceklerini yahut akıllarını çalıştıracaklarını mı sanıyorsun?” âyet ve kanıtların onlara fayda verip de onların durumları ile ilgileneceğini ve îmanlarına ümit edeceğini mi sanıyorsun? Bu da öncekinden daha şiddetli bir kınamadır, onun içindir ki, em edatiyle ondan yüz çevirmeyi hak etmiştir. Çoğunluğun bildirilmesi içlerinden îman edenler ve hakka akıl erdirdiği hâlde mevkiini kaybetme korkusu ile inat gösterenler olduğu içindir.

"Onlar ancak hayvanlar gibidirler” kulaklarına çarpan âyetlerden yararlanmadıkları ve gözleriyle gördükleri delil ve mu'cizeler üzerinde düşünmedikleri için.

"Hatta onlar yolca daha sapıktırlar” hayvanlardan, çünkü hayvanlar kendilerine bakanlara uyarlar, kendilerine iyilik edeni kötülük edenden ayırırlar. Faydalı şeyi arar ve zararlı şeyden uzak dururlar. Bunlar ise Rablerine itâat etmezler, onun ihsanım şeytanın kötülüğünden ayırmazlar. Menfaatlerin en büyüğü olan sevabı aramaz, zararların en şiddetlisi olan azaptan sakınmazlar. Bir de onlar hakka inanmaz ve hayır işlemezlerse de bâtıla da inanmaz ve şerri de işlemezler. Onlar ise öyle değiller. Bir de hayvanların cahilliği kimseye zarar vermez, bunların cahilliği ise fitne koparır, insanları haktan çevirir. Bir de hayvanların kemal isteme imkânı olmadığı için ne kusurları ne de ayıpları vardır. Bunlar ise kusurludurlar, kusurlarından dolayı da en büyük azâbı hak ederler.