24

Dedi: Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir, eğer kesin bilgiye sahip iseniz?

"Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir, dedi". Onu özellik ve eserlerinin en açığı ile tarif etti, çünkü fertleri hususiyet ve fiillerini zikretmekten başka bir şeyle tarif etmek mümkün değildir. Buna da:

"Eğer kesin bilgiye sahip iseniz” sözü ile işâret etti. Yani eşyayı kesin biliyor, eğer aslını anlıyor iseniz bu görünen nesnelerin mümkün varlıklar olduğunu anlarsınız. Çünkü bunlar mürekkeptir, birden fazladır ve hâlleri de değişiktir. Bunun içindir ki, bunları başlatan vacibülvücut biri lâzımdır. O başlatanın da hisle bilinen ve bilinmeyen diğer mümkün şeyleri de başlatan olması lâzımdır. Yoksa vacibülvücudun birden çok olması lâzım gelir ya da bazı mümkün varlıkların ona muhtaç olmaması lâzım gelir. Bunların ikisi de imkânsızdır. Sonra vâcip olan zatın tarifi de ancak haricen lâzım olan şeylerle yapılır, çünkü bir şeyi kendi nefsiyle ve kendine dahil olan şeylerle tarif etmek mümkün değildir, zira zâtının bileşik olması da imkânsızdır.