20

De ki: Yeryüzünde gezin de bakın, Allah yaratmayı nasıl başlatmış görün. Sonra Allah âhiret oluşumunu yaratır. Şüphesiz Allah, her şeye kâdirdir.

"De ki: Yeryüzünde gezin de” Allah kelâmının İbrâhîm'e yahut Muhammed'e - o ikisine salât ve selâm olsun - hikayesidir,

"bakın, Allah yaratmayı nasıl başlatmış görün” cins ve hâllerinin bu kadar farklılıklarına rağmen.

"Sonra Allah âhiret oluşumunu yaratır” başlatma olan ilk oluşumdan sonra. Çünkü o da tekrar da iki oluşumdur; şöyle ki, her biri yeni var etmedir, yokluktan varlığa çıkarmadır. Allah isminin bedee'de zamir olarak verildikten sonra zâhir gelmesi - ki, kıyasa göre kısa geçilmesi lazımdı - maksadın tekrarı beyan etmek olmasındandır. Bir de şunun içindir ki, var etmeye gücü yetmekle bilinen kimseye tekrar etmekle de hüküm verilmelidir; çünkü tekrar daha basittir. Atıf hakkındaki söz (sümmallahu'nûn kul siru'ya atfı) yukarıda (sümme yuiduhu'da) olduğu gibidir (ihbarın inşaya atfında zarar yoktur). Reafet vezninde neşaet de okunmuştur.

"Şüphesiz Allah, her şeye kâdirdir” çünkü o gücünü zatından alır, zâtının mümkünlere nispeti de eşittir. O sebeple ilk oluşuma gücü yettiği gibi ikinci oluşuma da gücü yeter.