38

"Yeryüzünde hareket eden hiçbir canlı (dâbbe) ve iki kanadı ile uçan hiçbir kuş (tâir) yoktur ki sizin gibi (emsâlüküm) bir ümmet (topluluk) olmasın. Biz, Kitab'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık. Sonra onlar Rabbları huzurunda toplanırlar."

A- "Yeryüzünde hareket eden hiçbir canlı (dâbbe) ve iki kanadı ile uçan hiçbir kuş (tâir) yoktur ki sizin gibi bir ümmet (topluluk) olmasın."

Bu istinafi kelâm,

Allahü teâlâ'nın sonsuz kudretini,

ilminin şümulünü ve tedbirinin genişliğini,

her âyeti indirmeye muktedir olduğunu, ancak hikmeti gereği indirmediğini beyan eder.

Yeryüzünün herhangi parçasında barınan hayvanlar ve havada iki kanatla kuşlar ancak sizin gibi canlı topluluklardır. Sizin gibi onlar da muhafaza altındadır. Bütün işleri tayin edilmiştir. Bütün bunlar, ilâhî takdir ve tedbirler manzumesine dahildir.

B- "Biz Kitab'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık."

1-Biz, Kur’ân'da önemi olan ve ezcümle bütün mahlûkatın işlerini layikı veçhile tedvir ettiğimize dair hiçbir şeyi eksik bırakmadık;

yahut

2-Biz, Kur’ân'da hiçbir şeyde tefrit yapmadık; fakat gerekli olanı zikrettik.

Hangi mânâya göre olursa olsun, bu makablini izah eden itirazı (terkib olarak bağımsız) bir kelâmdır.

Diğer bir görüşe göre ise, buradaki Kitab, Lavh-ı Mahfûz'dur.

Bu takdirde anlam:

"Bütün toplulukların halleri tafsilâtı ile Levh-ı Mahfûz'da belirtilmiş, icmal edilmemiştir." şeklinde olur.

C- "Sonra onlar Rabb'ları huzurunda toplanır (hasredilir)lar."

Canlı tolulukların dünyadaki halleri bundan önce anlatılmıştı. Şimdi burada âhiretteki halleri anlatılıyor.

Söz konusu canlı topluluklar da, kıyamet günü sizin gibi Rabb'ları huzurunda toplana (haşroluna)caklardır. Allahü teâlâ, sonunda:

onları da cezalandıracak;

birbirlerinden haklarını alacak;

hatta ilâhî adalet o derece tecelli edecek ki, boynuzsuz hayvanın, boynuzlu hayvanda hakkı kalmayacaktır.

Diğer bir görüşe göre ise, burada haşr, onların ölümü demektir.

Ancak durumu korkunç gösterme makamı (makam-ı tehvîl), bu mânâya engeldir.