17

"Sonra onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından sokulacağım. Sen de onların çoğunu şükreder (şâkir) bulmayacaksın."

Düşmanların bir saldırı sırasında yaptıkları gibi dört yönden onlara sokulacağım.

İblis, mümkün olan her yönden sokulup insanları azdırma ve saptırma azmini, düşmanın dört yandan saldırmasına benzetmiştir. İşte bundan dolayıdır ki, yukarı ve aşağı yönler zikredilmemiştir.

Rivâyete göre İbn Abbâs şöyle demiştir:

"- Önlerinden, âhiret;

- arkalarından, dünya;

- sağlarından ve sollarından da iyilik ve kötülük cihetlerinden demektir."

Diğer bir görüşe göre ise, "- önlerinden, bildikleri veya sakınabildikleri;

- arkalarından, bilmedikleri veya sakınamadıkları;

- sağlarından ve sollarından da bilmeleri ve sakınmaları mümkün iken, uyanık ve ihtiyatlı davranmadıkları için sakınmadıkları veya sakınmaları müyesser olmayan cihetler demektir."

İblis'ın:

"Sen onların çoğunu şükreder, yani itaat edenlerden bulmayacaksın!" demesi, kendi tahminidir. Nitekim bir âyette de şöyle buyurulur:

"Andolsun ki iblis, onlar hakkındaki zannını doğru çıkardı."

İblis, şer kaynaklarının çeşitli olduğunu, hayır kaynaklarının ise tek olduğunu gördüğü için bu tahminde bulunmuştur.

Bir görüşe göre ise, bunu meleklerden duymuştu.