28

"Mûsâ dedi ki: "O, doğunun da, batının da, aralarındakilerin de Rabbidir. Eğer siz aklınızı kullansanız anlarsınız."

A- "Mûsâ dedi ki: "O, doğunun da, batinin da, aralarındakilerin de Rabbidir."

Hazret-i Mûsâ, ilk cevabını tekmil ve tefsir etmek ve onların cehaletine, Hazret-i Mûsa'nın sözlerini anlamadıklarına dikkat çekmek için bunu söyledi. Zira Allah'ın (celle celâlühü), göklerin, yerin ve ikisinin arasında bulunanların Rabbi olduğunu beyan etmek, doğu ile batının ve ikisi arasında bulunanların Rabbi olduğunu da zımnen içeriyordu, fakat bunda, gökler ile içindekilerin hareketlerinin, hallerinin ve vazıyetlerinin değişmesinin, dünyanın bazen karanlık ve bazen de aydınlık olmasının Allah'a (celle celâlühü) istinadı sarih olarak bulunmadığı için, doğunun ve batının arasındakileri de söyleyerek onları, Allah'ın, zikredilenlerin de Rabbi olduğunun marifetinin yoluna irşad etti. Çünkü doğunun ve batının zikredilmesi, güneşin doğmasını ve batmasını bildirir ki, bunlar, göklerin ve içindekilerin, bu mükemmel düzeni doğuran hârika hareketlerine bağlıdır. Bütün bu hâdiseler, zorunlu olarak bir yaratana muhtaçtır ki, o, cahiller güruhunun, mutlak bir yöneticiye ihtiyaç olmaksızın, durumlarının devam edeceğini vehmettikleri göklerin ve yerin sandıkları gibi değil, fakat Kadir (kudreti sınırsız), alim (ilmi sınırsız) ve hakim (hep hikmetle icraat yapan) olan Allah’ın emriyle olduğunu anlattı.

B- "Eğer siz aklınızı kullansanız anlarsınız."

Yani eğer siz gerçek akıl sahibi iseniz, yahut siz her hangi bir şeyi anlıyorsanız, durumun benim dediğim gibi olduğunu anlarsınız denmiş oldu.

Bu kelâm, bu durumun, asgari akla sahip olan kimsenin şüphe etmeyeceği kadar yani son derece açık olduğunu bildirmekte ve o kâfirlerin, akıl dairesinden uzak olduklarına ve Hazret-i Mûsa'ya isnâd ettikleri deliliğin kendilerinde olduğuna işaret etmektedir.