77

"İnsan görmedi mi ki, biz, şüphesiz kendisini meniden yaratmışız. O ise, hemen bize apaçık bir hasım (çetin bir düşman) kesilmiştir."

A- "İnsan görmedi mi ki, biz, şüphesiz kendisinin meniden yaratmışız."

Yani insan tefekkür edip de, kesin olarak anlamdı mı ki, biz, kendisini şüphesiz meniden yaratmışız.

Yahut onlar, Allah'ın, yaşama imkân ve sebeplerini yarattığını anlamadılar mı? Ve Allah'ın, onların nefislerini de yarattığını da anlamadılar mı? Halbuki bunları anlamak, gayet açık ve çok da önemlidir. Bunların birincisi, çirkindir; ikincisi ise, daha da çirkindir.

Bundan önceki kelâm, ellerinde bulunup tevhit ile İslam'ı mucip olan o büyük nimetleri gördükten sonra Allah'a ortak koşmalarının, apaçık bir bâtıl olduğu beyan edildikten sonra burada da, o kâfirler, kendi nefislerinde en açık ve adıl deliller gördükten sonra yeniden dirilmeyi inkâr etmelerinin pek açık bir bâtıl olduğu beyan edilmektedir.

Kimilerinin dediği gibi, bu kelâmın, Resûlüllah'a teselli olup onların söylediklerinin, haşiri inkâr etmelerine göre ehven olduğunu beyan ettiği görüşü ise, asla kabule şayan değildir.

B- "O ise, hemen bize apaçık bir hasım (çetin bir düşman) kesilmiştir."

Yani insan görmedi mi ki, biz, kendisini en değersiz ve önemsiz bir varlıktan yaratmışız. O ise, yaratıksın başlangıcının, pek açıkça sıhhatine ve tahakkukuna şahitlik ettiği bir hususta bize husumet ve bâtıl bir mücadele göstermektedir.

Rivâyet olunuyor ki, aralarında Übeyy b. Halef, el-Cümehî, Ebû Cehil, As b. Vâil ve Velid b. Muğîre'nin de bulunduğu bir cemaat, bu konuyu kendi aralarında konuşurken, Übeyy b. Halef dedi ki: "Görüyorsunuz Muhammed ne diyor: Allah, ölüleri muhakkak tekrar diriltecekmiş." Ubeyy b. Halef, sonra şunları söyledi: "Lât ve Uzzâ'ya yemin ederim ki, ben ona gidip kendisiyle tartışacağım." Übeyy b. Halef, eline çürümüş bir kemik aldı ve onu eliyle ufalayarak şöyle dedi: "Ey Muhammed! Sana göre, bu kemik böyle çürüdükten sonra Allah, onu tekrar diriltecek mi?" Peygamberimiz de: "Evet, seni de diriltecek ve seni Cehenneme koyacaktır" buyurdu, işte o zaman bu âyet-ı kerime nazil oldu.

Diğer bir görüşe göre ise, yani o ise, önemsiz bir su iken, sonra mümeyyiz, tartışmaya muktedir, içindekini fesahade anlatıp açıklayan bir adam olmuştur.