30

"De kî: Rabbim adaleti emretti. Her secde ettiğinizde yüzlerinizi O'na çevirin ve dini yalnız Allah'a has kılarak O'na yalvarın. İlkin sizi yarattığı gibi (yine O na) döneceksiniz. Allah insanlardan bîr takımını doğru yola eriştirdi, fakat bir takımı da sapıklığı haketti, çünkü bunlar Allah'ı bırakıp şeytanları dost edinmiş ve kendilerini doğru yolda sanmışlardı."

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh'in Mücâhid'den bildirdiğine göre âyette geçen (.....) kelimesi adalet mânâsındadır. "Yüzlerinizi O'na çevirin ve dini yalnız Allah'a has kılarak O'na yalvarın..." sözünden kastedilen ise, namaz kılınan yer bir kilise olsun veya başka bir yer olsun yüzün Kâbe'ye çevrilmesidir. "İlkin sizi yarattığı gibi (yine O'na) döneceksiniz" sözünden kastedilen ise:

“Bedbaht (cennetlik) bedbaht olarak, bahtiyar (cehennemlik) te bahtiyar olarak diriltilecektir" mânâsındadır.

İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'nin, "De ki: Rabbim adaleti emretti. Her secde ettiğinizde yüzlerinizi O'na çevirin ve dini yalnız Allah'a has kılarak O'na yalvarın. İlkin sizi yarattığı gibi (yine O'na) döneceksiniz" âyetini açıklarken şöyle dediğini bildirir:

“Hazret-i Âdem zamanında, sizleri İslam fıtratı üzerine kıldığı gibi dini Allah'a has kılınız. Ona öylece dua ediniz ve Ondan başka ilah edinmeyiniz. Yine onlara dini, duayı ve ameli sadece Allah'a has kılmalarını, sonra yüzlerini Kâbe'ye çevirmelerini emretti."

Huşeyş, el-İstikâme'de , İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'ın, "İlkin sizi yarattığı gibi (yine O'na) döneceksiniz" âyetini açıklarken şöyle dediğini bildirir:

“Allah, Âdemoğullarını, "Sizi yaratan O'dur. Böyle iken kiminiz kâfir, kiminiz mümindir. Allah yaptıklarınızı görendir" âyetinde belirtildiği gibi mümin ve kafir olarak yarattı. Sonra kıyamet günü onları mümin ve kafir olarak diriltecektir."

İbn Cerîr'in bildirdiğine göre Câbir, bu âyet hakkında şöyle dedi:

“Dünyadayken oldukları hal üzere diriltileceklerdir. Dünyada mümin olan mümin, münafık olan da münafık olarak diriltilecektir."

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'in, "İlkin sizi yarattığı gibi (yine O'na) döneceksiniz" âyetini açıklarken şöyle dediğini bildirir:

“Dünyadayken mümin olan mümin, kafir olan kafir olarak diriltilecektir."

Saîd b. Mansûr ve İbnu'l-Münzir'in bildirdiğine göre İbn Abbâs, Kaderiyye mezhebinden olanları zikredip:

“Allah Onları kâhiretsin! Yüce Allah:

“İlkin sizi yarattığı gibi (yine O'na) döneceksiniz. O, bir gurubu doğru yola iletti, bir guruba da sapıklık müstehak oldu" buyurmuyor mu!" dedi.

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Ebu'l-Âliye'nin, "İlkin sizi yarattığı gibi (yine O'na) döneceksiniz" âyetini açıklarken şöyle dediğini bildirir:

“Allah yarattıklarını ezeli ilminde nasıl bilmiş ve takdir etmişse yaratıklar, Allah'ın o bilgisine göre diriltileceklerdir." Yüce Allah'ın, "O, bir grubu doğru yola iletti, bir gruba da sapıklık müstehak oldu..."buyurduğunu görmüyor musun?"

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Muhammed b. Ka'b'ın, "İlkin sizi yarattığı gibi (yine O'na) döneceksiniz" âyetini açıklarken şöyle dediğini bildirir:

“Yüce Allah'ın, ilk yaratışında hidayet ve mutluluk üzere yarattığı kişiyi ilk yaratıldığı hal üzere diriltecek. Nitekim Allah, (Hazret-i Mûsâ zamanındaki) sihirbazları hidayet ve mutluluk üzere yarattı. Sonunda onları Müslüman olarak vefat ettirdi. İblis'i ise küfür ve dalalet üzere yarattı.

İblis (başlangıçta) meleklerin yaptığı amelleri yapmasına rağmen Allah onu yaradılışındaki hal üzere kafir olarak öldürecektir. Yüce Allah, İblis hakkında:

“...zaten o kafirlerden idi" buyurmuştur.

İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre İbn Abbâs, "İlkin sizi yarattığı gibi (yine O'na) döneceksiniz" âyetinin mânâsının:

“Sizi ilk yarattığım gibi döndürüleceksiniz" olduğunu söyledi.

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Hasan(-ı Basrî)'nin, "İlkin sizi yarattığı gibi (yine O'na) döneceksiniz" âyetini açıklarken şöyle dediğini bildirir. "Allah sizleri, hiç yokken ilk defa nasıl var ettiyse, sizi öldürdükten sonra kıyamet günü tekrar diriltecektir."

İbn Ebî Hâtim bildirir: Rabî b. Enes, "İlkin sizi yarattığı gibi (yine O'na) döneceksiniz" âyetini açıklarken şöyle dedi:

“Onları topraktan yarattı, tekrar toprağa döneceklerdir. Hikmet'te şöyle denir:

“Topraktan yaratılan ve tekrar toprağa dönecek olanın büyüklenmemesi gerekir. Bugün hayatta olup yarın ölecek olanın kibirlenmemesi gerekir. Yüce Allah, mütekebbirlere, onları alçaltıp zayıfları yücelteceğini vaad etmiştir. Yüce Allah:

“Sizi yerden yarattık, oraya döndüreceğiz, sizi tekrar oradan çıkaracağız." ve "Allah insanlardan bir takımını doğru yola eriştirdi, fakat bir takımı da sapıklığı haketti, çünkü bunlar Allah'ı bırakıp şeytanları dost edinmiş ve kendilerini doğru yolda sanmışlardı" buyurmaktadır."

İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre İbn Abbâs, "İlkin sizi yarattığı gibi (yine O'na) döneceksiniz" âyetini açıklarken şöyle dedi:

“Âyetten ölümden sonrası kastedilmektedir. Hidâyette olan kendini hidayette, zengin olan hidâyette zanneder ve bu ölüm anına kadar böyle devam eder. Ölüm anında kişinin ne hal üzere olduğu açığa çıkar. Kıyamet günü de öldükleri hal üzere dirilirler. Yüce Allah'ın, "...kendilerini doğru yolda sanmışlardı" âyeti buna işaret etmektedir."

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr'in, "İlkin sizi yarattığı gibi (yine O'na) döneceksiniz" âyetini açıklarken şöyle dediğini bildirir:

“Sizin için takdir ettiği hal üzere ona döneceksiniz. "Allah insanlardan bir takımını doğru yola eriştirdi.,."

Ebu'ş-Şeyh, Ömer b. Ebî Ma'rûf'un şöyle dediğini bildirir:

“Güvenilir olan bir kişi bana, "İlkin sizi yarattığı gibi (yine O'na) döneceksiniz" âyetinin mânâsının, sünnetsiz olarak dirilmek olduğunu söyledi."

Ebu'ş-Şeyh, Mukâtil b. Vehb el-Abdî'nin:

“İlkin sizi yarattığı gibi (yine O'na) döneceksiniz" âyetinin tevili, bu ümmetin sonunda ortaya çıkacaktır, dediğini bildirir.

Buhârî, ed-Du'afâ'da, Abdulğafûr b. Abdilazîz b. Saîd el-Ensârî'den, o babasından, o da dedesinden, Resûlullah'ın (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu nakleder:

“Yüce Allah, insanlardan birçoğunu başka sûrete çevirir. İnsan yalnızken bir günah işler ve Yüce Allah: «Bu günahı, beni hafife aldığın için mi işliyorsun?» buyurup onu başka bir sûrete çevirir. Sonra kıyamet günü onu insan suretinde diriltip: «İlkin sizi yarattığı gibi (yine O'na) döneceksiniz» buyurur. Sonra onu cehenneme sokar. "

Süfyân b. Uyeyne, el-Câmi'de , Mücâhid'in, "İlkin sizi yarattığı gibi (yine O'na) döneceksiniz" âyetiyle ilgili olarak:

“Bu âyette kastedilen, bedbahtlık ve bahtiyarlıktır" dediğini bildirir.