55

İnsanları kendilerine hidayet geldiği zaman iman etmekten ve Rablerine istiğfar etmekten ancak onlara öncekilerin kanununun gelmesi yahut onlara göz göre göre azabın gelmesi men etti.

"İnsanları iman etmekten şu men etti":

Müfessirler: Mekke halkını, demişlerdir.

"Onlara hidayet geldiği zaman": O da Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem ile Kur’ân ve İslâm’dır.

"Ancak onlara öncekilerin kanununun gelmesi men etti": O da iman etmedikleri takdirde azap olunmalarıdır.

Kelâmın manasında da üç görüş vardır:

Birincisi: Onları iman etmekten ancak öncekilerin kanununu istemeleri men etti. Bunu da Zeccâc, demiştir.

İkincisi: Şeytan insanları iman etmekten ancak öncekilerin kanununun gelmesi için men etti, yani onları doğrudan men etti ki, azaba duçar olsunlar. Bunu da İbn Enbari zikretmiştir.

Üçüncüsü: Onları iman etmekten ancak onlara azabı takdir etmem men etti. Bu âyet Bedir ve Uhut’ta öldürülen kimseler hakkında inmiştir. Bunu da Vahidi, demiştir.

"Ev ye’tiyehümül azabu (yahut onlara azabın gelmesi)":

Burada

"ev = yahut” edatı hakkında üç görüş vardır:

Birincisi: O, vav (ve) manasınadır.

İkincisi: O, iki şeyden birinin gerçekleşmesi içindir, çünkü onu açıklamada bir fayda yoktur.

Üçüncüsü: O, bazı manasınadır, yani bazılarının başına bu gelir, demektir. Bu üç görüşü daha önce

"ev kesayyibin minessemai” kavlinde açıklamış bulunuyoruz (Bakara: 19).

"Kubulen": İbn Kesir, Nâfi, Ebû Amr ve İbn Âmir, kafin kesri ve benin fethi ile "kıbelen” okumuşlardır. Âsım, Hamze ve Kisâi de, kafin ve benin zammesiyle "kubulen” okumuşlardır. Biz de iki okuyuşun sebebini En’am: 111’de açıklamıştık. Übey b. Ka’b ile

İbn Mes’ûd da, "fail” vezninde "kabilen” okumuşlardır. Ebû’l - Cevza ile Ebû’l - Mütevekkil de yesiz olarak kafin fethi ile "kabelen” okumuşlardır.

İbn Kuteybe de, manası: Yeni baştandır, demiştir.

Eğer:

"öncekilerin kanunu"ndan maksat azap ise

"yahut onlara azabın gelmesi” kavlini tekrar etmede ne fayda vardır?” denilirse.

Cevap şöyledir: Öncekilerin kanunu, kapalı, gecikebilen ve değişebilen bir azabı ifade ekmektedir. Azabın göz göre göre gelmesi ise Bedir gazasında öldürülmeyi ifade eder.

Mukâtil:

"Öncekilerin kanunu": Geçmiş milletlerin azabıdır,

"yahut azabın onlara karşı gelmesi de. Bedir gününde kılıçla ayan beyan öldürülmeleridir, demiştir.