12

Hayır, sen hayrette kaldın, onlarsa alay ediyorlar.

"Bel acipte": Bel’in manası: İlk söyleneni bırakıp başka söze geçmektir, sanki: Ya Muhammed, geçeni bırak, demiş gibidir.

"Acipte"de de iki okuyuş vardır: İbn Kesir, Nâfi. Âsım, Ebû Amr ve İbn Âmir, tenin fethi ile

"bel acipte” okumuşlardır. Ali b. Ebû Talib, İbn Mes’ûd, İbn Abbâs, Ebû Abdurrahman es - Sülemi, İkrime, Katâde, Ebû Miclez, Nehaî, Talha b. Mûsarrif, A’meş, İbn Ebi Leyla, Hamze, Kisâi vd. tenin zammı ile

"bel acibtü” okumuşlardır, Ferrâ’ da bunu tercih etmiştir. Kim fetha ile okursa: Sen, ya Muhammed hayrette kaldın demek ister.

"Onlarsa alay ediyorlar":

İbn Saib şöyle demiştir: Sen onlardan hayret ediyorsun, onlarsa seninle alay ediyorlar.

Onların nesine hayret ettiğinde de iki görüş vardır:

Birincisi: Kâfirlerin Kur’ân'a iman etmemelerine.

İkincisi: Yeniden dirilmeyi inkâr etmelerine. Kim zamme ile (acibtü) okursa, aziz ve celil olan Allah’ın hayret ettiğini demek ister.

Ferrâ’: Bu da Ali, Abdullah ve İbn Abbâs’ın okuyuşudur ki, daha hoşuma gider, demiştir. Bazıları bu okuyuşu beğenmemiştir, Kadı Şurayh da onlardandır; çünkü o: Allah hayret etmez; ancak bilmeyen hayret eder, demiştir.

Zeccâc da şöyle demiştir: Bu ret, yanlıştır; çünkü Allah’ın hayreti âdemoğullarının hayreti gibi değildir. Bu:

"Allah tuzak kurar” (Enfal: 30) ve

"Allah onlarla alay eder” (Tevbe: 70) kavli gibidir. Hayretin lügatte aslı şudur: İnsan hoşlanmadığı ve emsali az olan bir şey gördüğü zaman: Şuna hayret ettim, der. İnsanlar da aziz ve celil olan Allah’ın hoşlanmadığı bir şey yaptıkları zaman Allahü teâlâ’nın: Hayret ettim, demesi câizdir. Allah her şeyi olmadan önce bilir. İbn Enbari de, mana şöyledir, demiştir: Onları hakka hayret etmelerinden dolayı cezalandırdım. Bir şeye aynı şeyle verilen karşılığa ceza denilmiştir; o nedenle yaptığı şeye şaşma demiştir ki, aslında şaşma değildir. Çünkü şaşan kimse dehşete kapılır ve hayret eder. Aziz ve celil olan Allah ise böyle şeyden yücedir. Sevabı büyütmeye de hayret denilmiştir; çünkü son haddine varan bir şeye hayret edilir. Araplar bir şeye birkaç yönden benzeyen ve birçok yönden benzemeyen şeye onun ismini verir. Şair Adiy şöyle demiştir:

Sonra öyle oldular ki, zaman onlarla oynadı.

Zamanın onları helak edip bozmasına oyun, demiştir.

İbn Cerir de şöyle demiştir: Kim zamme ile (acibtii) derse, mana şöyle olur: Bana ortak tutmaları ve benim indirdiğimi inkâr etmeleri benim nazarımda büyük bir olay oldu. Başkası da şöyle demiştir: Allah'a hayret izafe edilmesi iki türlüdür:

Birincisi: Ret ve kınama manasınadır, bu âyet gibi.

İkincisi: Beğenme ve tam rıza manasınadır, meselâ: Rabbin oyuna meyletmeyen genci beğenir hadisi gibi. 1

1 - Ahmed, Müsned, 4/151.