27

Yoldaşı (şeytan): "Rabbimiz, onu ben azdırmadım. Ancak o uzak / derin bir sapıklık içinde idi” dedi.

"Yoldaşı dedi":

Bunda da iki görüş vardır:

Birincisi: Şeytanıdır, bunu da İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde ve cumhûr, demiştir. Kelâmda kısaltma vardır, takdiri şöyledir: İnsan yoldaşı olan şeytanın kendini saptırdığını iddia etti, o da:

"Rabbimiz, ben onu azdırmadım” dedi. Yani bende onu zorla azdıracak kuvvet yoktu, o ancak kendi sapmasıyla azdı.

İkincisi: O, kötülüklerini yazan melektir.

Sonra kâfirin melekte iddia ettiği şey hakkında da iki görüş vardır:

Birincisi: O, fazla yazdı, der. Melek de: Onu ben azdırmadım, yani ona ilâve etmedim, der. Bunu da Said b. Cübeyr, demiştir.

İkincisi: O: Benim acele Tevbe etmeme mani oldu, der. O da: Rabbimiz, onu ben azdırmadım, der.

"Ancak o uzak sapıklık içinde idi": Yani hidâyetten uzak demektir. Allahü teâlâ da:

"Huzurumda çekişmeyin” der.

Bu çekişmede de iki görüş vardır:

Birincisi: O boş yere özür dilemeleridir, bunu da İbn Abbâs, demiştir.

İkincisi: O kendini azdıran yanındakilere çekişmesidir, bunu da Ebû’l - Âliyye demiştir. Dünyada yaptıkları haksızlıklarının ise ihmali câiz değildir, çünkü orası adalet günüdür.