39

İnsan için çalıştığından başkası yok, diye.

"İnsan için çalıştığından başkası yok, diye":

Zeccâc: Bu da o ikisinin suhufundadır, demiştir, manası da şöyledir: İnsan için ancak çalışmasının karşılığı vardır; eğer hayır işlerse onun karşılığını görür ve eğer şer işlerse onun karşılığını görür. Âlimler bu âyet üzerinde sekiz görüş ileri sürerek ihtilaf etmişlerdir:

Birincisi: O

"zürriyetlerini de imanla onlara kattık” (Tûr: 21) âyetiyle neshedilmiştir. Çünkü çocuklar babalarının iyiliği dolayısıyla cennete girdirilmiştir. Bunu da İbn Abbâs, demiştir ki, doğru değildir; zira iki âyetin de lâfzı haberdir, haber de neshedilmez.

İkincisi: O İbrahim ve Mûsa kavmi içindi, bu ümmete gelince, onlar hem çalışmalarının hem de başkalarının çalışmalarının karşılığını görürler. Bunu da İkrime demiş ve delil olarak Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'e:

"Babam öldü, haccetmedi” diye soran kadına:

"Onun yerine sen haccet” demesini göstermiştir. 3

3 - Buhârî, Hac, bab, 1; Sayd, bab, 23,24; Ebû Dâvud. Menasik, bab, 25; Tirmizî, Hac, bab, 54; Nesâî, Hac, bab, 9, 11,112; Kada, bab, 9, İbn Mâce, Menasik, bab, 10; Malik, Muvatta, hadis no, 97.

Üçüncüsü: Burada insandan maksat kâfirdir; mü’min ise kendi çalışmasından da başkasının kendisi için çalışmasından da istifade eder. Bunu da Rebi’ b. Enes, demiştir.

Dördüncüsü: İnsan için yalnız çalışmasının olması, adalet bakımındandır, ama ikram bakımındım Allah’ın ona dilediği şeyi fazladan vermesi câizdir. Bunu da Hüseyıı b. Eadl, demiştir.

Beşincisi:

"Çalışmasının” manası: Niyet ettiği şeydir, bunu da Ebû Bekr el - Verrak, demiştir.

Altıncısı: kâfir için dünyada yaptığı hayrın karşılığı vardır; onun sevabım görür, ahirette ise ona hiçbir hayır kalmaz. Bunu da Sa’lebî zikretmiştir.

Yedincisi:

"ham” “alâ” manasınadır, takdiri şöyledir: Leyse alel insani illâ ma sea (insan ancak kendi yaptığından sorumlu olur).

Sekizincisi: Onun için ancak çalışması vardır, fakat sebepler farklıdır; bazen çalışması ona bir akraba kazandırır, çocuğu ona merhamet eder, bir dost kazanır; bazen de dine ve ibadete çalışır; böylece dindarların sevgisini kazanır; bu da kendi çalışması ile meydana gelen bir sebep olur. Bu iki görüşü Ali b. Abdullah Zağvani nakletmiştir.