64

Nihayet onların refah İçinde olanlarını azâb ile aldığımızda hemen feryadı basıverirler.

"Nihayet onların refah içinde olanlarını azâb ile aldığımızda" Bedir günü kılıçtan geçirdiğimizde, demektir. Bu açıklamayı İbn Abbâs yapmıştır, ed-Dahhak dedi ki: Bundan kasıt karşı karşıya kaldıkları açlıktir. Peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) kendileri hakkında: "Allah'ım, Mudar üzerindeki baskını daha arttır. Allah'ım, karşılaşacakları bu yılları Yusuf'un (dönemindeki kıtlık) yılları gibi kıl." Buhârî, Ezan 12B, kiskaa 2, Cihât 98, Enbiyâ 19, Tefsir 3. sûre 9; Müslim, Mesâcid 294, 295; Ebû Dâvûd, Vitr 10; Nesâî, Tatbik 27; Dârimî, Salât 216; Müsned, II, 255; III, 75, 20 demesi üzerine yüce Allah onları kıtlık ve açlığa mübtelâ etti. Öyle ki kemikleri meyteyi, köpekleri, leşleri yemek zorunda kaldılar. Malları ve evlâtları da telef olmuştu.

"Hemen feryadı basıverirler." Bağırıp, çağırırlar ve yalvara yakara feryad ederler. kelimesinin asıl anlamı, yalvarıp yakanrken "öküzün yaptığı şekilde" sesi yükseltmektir. el-A'şâ da bir ineği nitelendirirken şöyle demektedir:

"O aralıksız üç gün boyunca dolaşıp durdu,

Ve onun görülmedik tek işi (yitirdiği yavrusu için) korkması ve feryat etmesi idi."

el-Cevherî der ki: Bu kelime (anlam İtibariyle) böğürmek gibidir, Öküz böğürdü, böğürür denilir. Bazıları da:

"Onlara böğüren bir buzağı heykeli yaptı." (Tâ-Hâ, 20/88) âyetindeki; "Böğürme" anlamındaki kelimeyi -yine aynı anlamda olmak üzere-: diye okumuşlardır. Bunu da el-Ahfeş nakletmektedir. "-Adam yüce Allah'a yalvarıp, yakardı" demektir. Katade, onlar feryad ile tevbe ettikleri halde, tevbe onlardan kabul olunmaz, diye açıklamıştır. Şair der ki;

"O herşeyijt hakimine namaz kılışında kimi zaman,

Secde eder haldedir, kimi zaman da yalvarıp yakarır."

İbn Cüreyc dedi ki:

"Nihayet onların refah İçinde olanlarını azâb ile aldığımızda" âyetinde sözü edilenler, Bedir'de öldürülenlerdir. "Hemen feryadı basıverirler" âyetinde kastedilenler de Mekke'de bulunanlardır. O böylelikle daha önce sözü edilen iki görüşü bir arada zikretmiş olmaktadır, güzel bir açıklamadır.