76

İblis: kendisinin secde etmesine engel olan nesneyi söylemek üzere:

'Ben ondan hayırlıyım. Yani ben Âdem'den daha üstünüm dedi ve neden daha hayırlı olduğunu beyan etmeye başladı:

Beni ateşten yarattın. Onu çamurdan yarattın' dedi. Bu sözün mânâsı şudur: Eğer Âdem ateşten yaratılmış olsa idi ona secde etmezdim. Çünkü o zaman benimle eşit olurdu. Şu halde benden daha aşağı olana nasıl secde ederim. Çünkü o, çamurdan yaratılmıştır. Ateş, çamurdan üstündür ve toprağı yer. Şu halde üstün olanın daha aşağı olana secde etmesi güzel değildir. Bunun emredilmesi nasıl güzel olur? İşte böylece İblis, bunun kendine ait bir şeref olduğunu zannetti. Şerefin, Yüce Allah'a itaat etmek suretiyle kazanılacağını bilmedi. Mel'un İblis üstünlüğü, madde ve unsur cihetine bağlamakla hata etti. Üstünlüğün fail cihetinden geleceğini gözden kaçırıp ayağı, doğru yoldan kaydı. Nitekim bu gerçeği Yüce Allah'ın: ”İki elimle yarattığıma secde etmekten seni men eden nedir?" (Sâd: 75) ifadesi bizlere haber vermektedir. Âdem’in üstünlüğü aynı zamanda ”İçine de ruhumdan üfür düğüm zaman" (Sâd: 72) ifadesi ile Yüce Allah'ın vurguladığı üzere biçim itibari ile de idi. Meselenin asıl özü ve ana cevheri olan gaye açısından bakacak olursak, Yüce Allah'ın Bakara Sûresi'nde: ”Allah Âdem'e de bütün isimleri öğretti." (Bakara: 31) âyetinde ifade edildiği gibidir. Bu sebeple Yüce Allah meleklere Âdem’in yeryüzünde halifeliğin temeline dair meseleleri onlardan daha iyi bildiği ortaya çıkınca ve onun, başkalarında olmayan bazı özelliklerinin bulunduğu anlaşılınca Yüce Allah meleklere, ona secde etmelerini emretti. İki şeyden birisinin diğerine göre asıl itibari ile daha üstün olması, fakat kendisine tercihe şayan olmasını engelleyen bir takım niteliklerin eklenmiş olması mümkündür. Nitekim İblis örneğinde böyle olmuştur. Çünkü İblis’in aslına kibirlenmek, hased etmek, kendini beğenmek, isyan etmek gibi düşük bir takım arazlar gelmiştir. Ve böylece lanete uğramıştır. Âdem (aleyhisselâm)’in durumu ise bunun tam tersidir.