48

Ya görmedilerde mi? Her hangi bir şeyden Allah’ın yarattığına bir baksalar a: gölgeleri sağ ve sollarında sürünerek Allah’a secdeler ederek döner dolaşır

(.......) göndermediler mi? - Bir baksalar (.......) Allah’ın halhettiği her hangi bir şey'e - ya'ni her hangi bir şey'e bakıp bir düşünseler görürler ki, (.......) gölgeleri Allah’a mütezellilâne secde ederek sağ ve soldan tefeyyü' eder - ya'ni etrafından yâhud Şarktan Garba doğru döner meyleder. Burada secdeden murad, fi'li ıhtiyarîye munhasır eşyanın gölgeleri bile sahiblerinin hukmüne değil, Allah’ın emrine mahkûm ve musahhardır. Sahibi ne kadar uğraşırsa uğraşsın gölge Allahü teâlânın emr-ü takdiri vechile zıyanın noktai vürudu istikametinde düşer ve onun tahavvülâtını ta'kıb eder. Aynı zamanda gölge zıyanın eseri de değildir, ecsam ile zıya arasında öyle bir nisbete, bir kanuna mahkûmdur ki, işte o kanun Allah’ın bir emridir. Ve Binaenaleyh eşyanın gölgelerinde bile hukm ve tesarruf Allah’ındır. Onlar yerde sürünürken sahiblerine değil, Allah’a secde eder ve Allahü teâlânın vahdaniyyetini ı'lân eylerler.